silesiae genius loci


Śląsk jest.
Nad ziemią i pod ziemią.
Konurbacja górnośląska.
Tu związki między światem społecznym a kulturą i symboliką stechnologizowanej przestrzeni są interaktywne. Puste pofabryczne hale. Odłogi. Kopalniane grunty. Przybudówki. Gołębniki. Podwórka. Familoki. Hałdy i doły wypełnione wodą.
Zdegradowany społecznie i ekologicznie teren. Brak powietrza, słońca i roślin. Blade twarze mieszkańców. Białe prześcieradła w słońcu. Zapach dymu, potu i koksu. Przemysłowy hałas
i cisza martwych fabryk.
Współczesny Śląsk to przestrzeń postindustrialna o wyjątkowym znaczeniu kulturowym, społecznym i estetycznym. Odkąd industrialna koncentracja i celowość przestrzenna uległy rozproszeniu autoidentyfikacja Śląska jest zaburzona. Konieczna jest powtórna egzegeza. Prześledzenie i udokumentowanie tej metamorficznej chwili. Śląskie terytorium przeżywa najpoważniejszą przemianę od dwustu lat. Ginie świat przemysłu, technologicznej religii, znormalizowanego czasu i opanowanej przestrzeni. Nastaje rzeczywistość komunikacji, przenikania. Lokalne motywy derywują, inspirują, przeżywają lub giną. Konieczne są archiwizujące teksty, opisy, notatki zapisy, fotograficzne i filmowe dokumenty, relacje ostatnich świadków, odbitki cieni osadników i ich artefaktów.
Śledząc zmiany tej potężnej struktury i porównując ją ze zmieniającym się tłem kulturowym i wyobrażeniami na temat świata i sposobami społecznego współistnienia dokonamy analizy status quo. Opiszemy Śląsk. W tym przypadku industrialno-przemysłowy charakter tej potężnej geostruktury ma kapitalne znaczenie. Symbolika przestrzenna jest zazwyczaj zbieżna z obrazem świata właściwym epoce, a jak można zakładać na podstawie wiedzy o funkcjonowaniu ludzkiej psychiki, ma tez działanie zwrotne – utrwala kulturowy wzorzec
w świadomości zbiorowej i przekazuje go w czasie kolejnym pokoleniom.
Śląska wykładnia socjokulturowej przestrzennej całości – silesiae genius loci – tylko na pozór wydaje się zbyt statycznym modelem dla oddania, czym jest współczesny Śląsk. Głównymi pytaniami będą pytania o to, czy Śląsk jest jakąś całością, a jeżeli tak to, w jakim sensie?



Synteza wydaje się niemożliwa, ale można rozpocząć od spaceru, od postindustrialnej wycieczki na krawędzi istnienia i nieistnienia, która w prostych fotogramach udowodni,
że znaczącym przemianom struktury przestrzennej towarzyszą zmiany świadomości, wrażliwości, przesunięcia w mentalnym hafcie.
Na Śląsku przestrzeń traci swą ciągłość. Percepcja i emocjonalność przeciętnego obserwatora obejmuje jedynie ulicę, dzielnicę, osiedle. Na ogół jednak granice tych obszarów pozostają granicami obserwacji i choć nie są wyraźnie czytelne w przestrzeni, wewnętrzna struktura odbiega od kompletnych, uporządkowanych osadów historycznych (przeszłych). Dziś poruszamy się po olbrzymim obszarze Śląska, ale swoją obecność odnajdujemy tylko
w pewnych punktach. Pomiędzy nimi rozciągają się strefy obce, niekiedy wręcz wrogie, nieznane lub znane tylko powierzchownie.
Konkludując ten stan rzeczy dosyć wiernie oddaje rzeczywistość kulturową rozwiniętych społeczeństw, ale także współczesnych państw – miast: masowość a zarazem indywidualizację, decentralizację działalności społecznej i dominację wielkich korporacji. Kulturowe zróżnicowanie Śląska w zestawieniu z nowymi technologiami komunikacyjnymi sugeruje konieczność nowego zdefiniowania poczucia przynależności. Definiujemy się bowiem nie tylko poprzez „bycie skądś” ale także poprzez przynależność do określonych grup, subkultur na ogół związanych ze sobą przez pracę, zainteresowania lub wspólną działalność. Te związki wydają się być ważniejsze niż dawne „terytorialne” przynależności, znacząco zwiększają różnorodność interakcji społecznych. Nie oznacza to zmiany procesu percypowania przestrzeni, jest ona nadal symboliczna, ale bardziej niż kiedykolwiek wcześniej zależna od warunków cywilizacyjnych. Coraz większemu skomplikowaniu świata odpowiadają coraz bardziej skomplikowane obrazy. Przestrzenny kontekst Śląska nie wyczerpuje go, otwiera sensy. Musimy je ocalić.